به گزارش مشرق، ساعت پیش، یک فروند پهپاد آمریکایی MQ-۹ با آتش سامانه نوین پدافند پیشرفته نیروی هوافضای سپاه، و در چارچوب شبکه یکپارچه پدافند هوایی کشور، در آسمان اهواز هدف قرار گرفت و سرنگون شد. این سرنگونی تنها ساعاتی پس از سقوط یک فروند دیگر از همین نوع پهپاد در آسمان کیش رخ داده است.

روند سرنگونی این پهپادها همچنان ادامه دارد؛ بر پایه گزارش‌ها، یک فروند دیگر از پهپادهای MQ-۹ نیز در روستای ثارالله از توابع بخش دشت‌عباس شهرستان دهلران توسط شبکه یکپارچه پدافند هوایی کشور ساقط شده است. پیش از این نیز یک فروند دیگر از این نوع پهپاد در منطقه موسیان دهلران منهدم شده بود؛ به این ترتیب، تنها در استان ایلام و مناطق مرزی غرب کشور، دو مورد سرنگونی MQ-۹ در فاصله‌ای کوتاه از یکدیگر ثبت شده است. بنا بر آمار میدانی، شمار پهپادهای MQ-۹ سرنگون‌شده توسط پدافند ایران از آغاز جنگ ۴۰ روزه تاکنون به حدود ۲۵ تا ۳۰ فروند رسیده است.

پهپادی که قرار بود «چشم» ارتش آمریکا در منطقه باشد

MQ-۹ ریپر یکی از ستون‌های اصلی برنامه پهپادی نیروی هوایی آمریکاست؛ سامانه‌ای که برای شناسایی، رصد مستمر و حمله دقیق به اهداف طراحی شده و طی دو دهه گذشته نقش کلیدی در عملیات‌های آمریکا در خاورمیانه و آفریقا ایفا کرده است. با این حال، روند سرنگونی پی‌درپی این پهپادها در آسمان ایران، پرسش‌هایی جدی درباره کارایی آن در برابر یک شبکه پدافند هوایی پیشرفته و چندلایه مطرح کرده است؛ پرسشی که پیش‌تر نیز میان تحلیلگران نظامی آمریکایی
محل اختلاف بوده است.

دو نگاه متفاوت به آینده MQ-۹

دیوید دپتولا، از فرماندهان بازنشسته نیروی هوایی آمریکا و از مدافعان سرسخت برنامه پهپادی این کشور، همواره بر ارزش MQ-۹ در کاهش خطر جانی برای نیروهای آمریکایی تأکید داشته و آن را ابزاری دقیق برای کاهش تلفات غیرنظامی و خسارات جانبی توصیف کرده است. به باور او، هر مأموریتی که یک MQ-۹ انجام دهد، نیاز به اعزام نیروی انسانی به میدان خطر را کم می‌کند.

در مقابل، مایکل کافمن، از شناخته‌شده‌ترین تحلیلگران نظامی آمریکا در حوزه جنگ‌های نوین، سال‌ها پیش از جنگ اخیر هشدار داده بود که پهپادهایی مانند MQ-۹ در رویارویی با یک پدافند هوایی پیشرفته و لایه‌لایه، شانس بقای پایینی دارند و در چنین شرایطی سرنوشتی مشابه پهپادهای ترکیه‌ای TB-۲ در جنگ اوکراین خواهند داشت که به تعداد زیاد ساقط شدند. کافمن با استناد به تجربه اوکراین بارها گفته بود که پهپادهای بزرگ و گران‌قیمت تنها در محیط‌هایی با برتری هوایی کارآمدند و در رویارویی با رقیبی هم‌تراز، آسیب‌پذیری بالایی از خود نشان می‌دهند. به گفته او، از دست دادن پهپادی با قیمتی نزدیک به ۳۰ میلیون دلار، از نظر اقتصادی و عملیاتی به‌صرفه نیست.

تأییدی میدانی بر یک پیش‌بینی تحلیلی

روند سرنگونی مستمر MQ-۹ در آسمان ایران طی جنگ اخیر را می‌توان دقیقاً در چارچوب همان تحلیلی خواند که کافمن سال‌ها پیش از آغاز این جنگ مطرح کرده بود. بر پایه گزارش‌های منتشرشده، نیروی هوایی آمریکا پس از از دست دادن ده‌ها فروند از این پهپاد در نبرد با ایران، اکنون به‌سمت جایگزینی بخشی از ناوگان MQ-۹ با پهپادهای ارزان‌تر و «قابل‌جایگزین» حرکت کرده است؛ تحولی که همسو با همان دیدگاهی است که کافمن پیش‌تر مطرح کرده بود، هرچند دپتولا بر ارزش عملیاتی و کاهش ریسک جانی این سامانه پافشاری داشت.

شکاف میان ادعاهای ترامپ و واقعیت میدانی

نکته‌ای که سرنگونی مستمر پهپادهای MQ-۹ را از یک رویداد صرفاً تاکتیکی فراتر می‌برد، تناقض آشکار آن با روایتی است که دونالد ترامپ و مقامات ارشد پنتاگون از همان هفته‌های نخست جنگ درباره وضعیت پدافند هوایی ایران ارائه کرده‌اند. ترامپ در اردیبهشت‌ماه، در جریان یک سخنرانی تلویزیونی خطاب به ملت آمریکا، مدعی شد رادارهای ایران «صد در صد نابود» شده و این کشور «هیچ تجهیزات ضدهوایی» در اختیار ندارد؛ ادعایی که با عباراتی نظیر «ما شکست‌ناپذیریم» همراه شد. وزیر دفاع وقت آمریکا نیز پیش‌تر از دستیابی به «تسلط کامل و بدون رقیب» بر آسمان ایران سخن گفته و اعلام کرده بود ایران نه نیروی هوایی دارد، نه نیروی دریایی و نه هیچ سامانه پدافندی. در ماه‌های بعد نیز ترامپ بارها بر تخریب «صددرصدی» توان نظامی ایران و کاهش چشمگیر ظرفیت موشکی این کشور تأکید کرد.

اما تحولات میدانی این روایت را به‌طور مکرر به چالش کشیده‌اند. تنها دو روز پس از اعلام «نابودی کامل» پدافند ایران توسط ترامپ، یک فروند جنگنده اف-۱۵ آمریکایی با آتش پدافند ایران سرنگون شد؛ رویدادی که نخستین سرنگونی یک هواپیمای سرنشین‌دار آمریکایی در آسمان ایران از آغاز جنگ بود. از آن زمان تاکنون، روند سرنگونی پهپادهای شناسایی و رزمی آمریکایی -از جمله همین موج اخیر در اهواز و کیش- همچنان ادامه داشته است؛ روندی که به‌گفته برخی کارشناسان نظامی غربی نشان می‌دهد ایران هنوز بخشی از سامانه‌های پدافند هوایی چندلایه خود، از جمله نمونه‌های بومی مانند باور-۳۷۳ در کنار سامانه‌های وارداتی، را حفظ کرده است.

این شکاف میان ادعای «تخریب کامل» و تداوم سرنگونی پهپادها و حتی هواپیماهای آمریکایی، دقیقاً همان نکته‌ای است که مایکل کافمن در تحلیل‌های پیش از جنگ خود به آن اشاره داشت: پدافند هوایی لایه‌لایه، حتی زمانی که بخشی از آن آسیب دیده یا هدف قرار گرفته باشد، می‌تواند با ترکیب سامانه‌های کوتاه‌برد، میان‌برد و بلندبرد، همچنان توان مؤثری برای مقابله با پهپادهای گران‌قیمتی مانند MQ-۹ حفظ کند. از این زاویه، سرنگونی مستمر این پهپادها -که تاکنون به رقمی در حدود ۲۵ تا ۳۰ فروند رسیده- را می‌توان نه یک رویداد پراکنده و تصادفی، بلکه شاهدی بر کارکرد نسبتاً پایدار شبکه یکپارچه پدافند هوایی ایران در طول جنگ دانست؛ عملکردی که با روایت رسمی کاخ سفید درباره نابودی کامل توان دفاعی ایران همخوانی ندارد و همان چیزی است که برخی تحلیلگران و حتی برخی گزارش‌های اطلاعاتی آمریکا نیز به‌طور غیرمستقیم بر آن صحه گذاشته‌اند.